Tại Trung tâm Công tác xã hội tỉnh Quảng Ninh, hàng ngày các nhân viên trị liệu đang cố gắng để giúp đỡ những trẻ em tự kỷ, chậm phát triển vượt qua rào cản lớn nhất của bản thân, đó là giao tiếp xã hội. Đây là một vấn đề nan giải, đòi hỏi sự kiên nhẫn, chuyên môn cao và một lộ trình trị liệu phù hợp.

Giao tiếp là quá trình gửi thông tin và đáp ứng lại, có sự trao đổi giữa hai người. Có 2 loại giao tiếp là giao tiếp bằng ngôn ngữ và giao tiếp phi ngôn ngữ (giao tiếp không lời, giao tiếp bằng cử chỉ điệu bộ, bằng tranh). Giao tiếp là hướng đến người khác bao gồm những khả năng: tập trung chú ý bằng nhìn, lắng nghe, chờ đợi; bắt chước; cùng chơi, chia sẻ và hợp tác; hiểu lời nói, chữ viết, tranh ảnh, hành động, cử chỉ, nét mặt của người khác, hội thoại, trao đổi bằng lời nói chữ viết,...

Đối với trẻ tự kỷ, vấn đề giao tiếp gặp rất nhiều khó khăn, điển hình như:

- Hạn chế trong giao tiếp phi ngôn ngữ: Trẻ thường gặp khó khăn trong việc duy trì giao tiếp bằng mắt, hiểu và sử dụng các cử chỉ tay, nét mặt hay ngôn ngữ cơ thể. Điều này khiến người khác khó nắm bắt ý muốn của trẻ, đồng thời làm giảm khả năng tương tác hai chiều.

- Gặp vấn đề trong việc chia sẻ cảm xúc: Trẻ tự kỷ có thể không biểu lộ cảm xúc một cách rõ ràng hoặc không thể nhận biết được cảm xúc của người khác. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt trong khả năng đồng cảm và kết nối cảm xúc, gây khó khăn khi chơi đùa hay làm việc nhóm.

- Khó khăn trong việc bắt đầu và duy trì cuộc hội thoại: Trẻ có thể nói rất ít hoặc chỉ lặp lại một số từ, cụm từ nhất định. Đôi khi trẻ có thể nói về một chủ đề mình yêu thích một cách say sưa nhưng lại không biết cách lắng nghe, hỏi đáp hay chuyển chủ đề một cách linh hoạt.

- Gặp trở ngại với việc hiểu các quy tắc xã hội: Những quy tắc như chờ đến lượt nói, hiểu ẩn ý của người khác hay cách cư xử phù hợp trong từng hoàn cảnh đều là những thách thức lớn đối với trẻ tự kỷ.

Sau khi xác định và nhận biết những khó khăn cơ bản trong giao tiếp của trẻ tự kỷ, nhân viên trị liệu còn phải tìm hiểu cách mà trẻ tự kỷ giao tiếp. Để trẻ đáp ứng giao tiếp cần phải: lập danh mục thứ trẻ thích và theo sự dẫn dắt của trẻ; gọi tên những thứ trẻ muốn hoặc trẻ nhìn thấy; đưa cho trẻ tranh, ảnh, biểu tượng, ký hiệu cái mà trẻ muốn; cho trẻ cơ hội lựa chọn; khen trẻ khi trẻ có bất kỳ một dấu hiệu giao tiếp; tạo ra những cơ hội cho trẻ giao tiếp trong khi trẻ đi học, chơi với trẻ khác.

Và điều quan trọng nhất là người dạy trẻ cần phải hiểu trẻ. Biết được khả năng nhận thức của trẻ để dạy trẻ phù hợp với mức độ phát triển. Ví dụ như trẻ 3 tuổi nhưng khả năng nhận biết chỉ bằng trẻ 2 tuổi thì chỉ áp dụng bài dạy cho trẻ 2 tuổi; biết được mức độ phát triển giao tiếp của trẻ để chọn cách dạy thích hợp; biết trẻ thích gì: đồ ăn uống, đồ chơi, hoạt động nào trẻ thích để tạo ra nhu cầu giao tiếp và lấy đó để khuyến khích trẻ làm một việc.

Hiện nay, Trung tâm Công tác xã hội tỉnh Quảng Ninh đang thực hiện trị liệu cho gần 40 trẻ bị tự kỷ, rối nhiễu tâm trí, chậm phát triển. Đa số trẻ đều gặp khó khăn về vấn đề giao tiếp ở các mức độ khác nhau. Các nhân viên trị liệu tại Trung tâm đã sử dụng nhiều phương pháp như: trị liệu ngôn ngữ, trị liệu hành vi, học thông qua các trò chơi... để tạo ra môi trường tương tác, giúp trẻ thực hành các kỹ năng chờ đợi, chia sẻ và hợp tác. Qua các đợt trị liệu, nhiều trẻ đã có sự tiến bộ rõ rệt, điển hình như cháu Minh Tâm (tên trẻ đã được thay đổi) năm nay 5 tuổi. Trước khi đến trị liệu cháu gần như không muốn tiếp xúc với ai, khóc nhiều và không phản ứng, không nghe lời hướng dẫn của nhân viên trị liệu. Nhưng sau một khoảng thời gian trị liệu nhất định, giờ cháu đã có thể tương tác cùng nhân viên trị liệu qua cử chỉ, lời nói: chào, hỏi, khoanh tay, vẫy tay trước khi đến lớp và sau khi ra về, hợp tác khi làm các bài tập vận động hoặc massage…Cháu Huy Phước (tên trẻ đã được thay đổi) 5 tuổi cũng có những dấu hiệu tăng động, tự do không kỷ luật, không hợp tác trị liệu, có những hành vi chống đối. Sau 6 tháng trị liệu tại Trung tâm cháu đã vui vẻ hạn chế và giảm thiểu các hành vi nổi nóng, cục cằn, biết nghe lời, chịu tương tác với nhân viên trị liệu và rất vui mỗi khi đến với Trung tâm. Gia đình cháu có chia sẻ: Mỗi sáng gọi cháu dậy đi học, cháu không còn khó bảo như trước nữa, vui vẻ ăn sáng rồi nhanh chóng mong được đến lớp học trị liệu, cả nhà rất vui mừng vì sự cải thiện tiến bộ của cháu.

Việc trị liệu cho trẻ tự kỷ, trẻ chậm phát triển là một hành trình dài. Điều quan trọng nhất là phải tạo được một môi trường an toàn, nơi trẻ cảm thấy được chấp nhận và có thể học hỏi theo cách của riêng mình. Bên cạnh đó, cùng với việc đưa trẻ đến các cơ sở, Trung tâm trị liệu, gia đình cũng đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình trị liệu cho trẻ tại nhà.

Trị liệu cá nhân cho trẻ chậm phát triển

Nguyễn Hồng Giang - Trung tâm Công tác xã hội Quảng Ninh